Grootheden bij stralingsbescherming
Jaap stelde deze vraag op 23 maart 2026 om 21:46.In het natuurkunde-onderwijs bovenbouw havo/vwo in Nederland worden met betrekking tot stralingsbescherming verschillende grootheden gebruikt. In leerboeken en het informatieboek Binas voor dit onderwijs volgen de auteurs veelal de landelijke 'syllabus' voor het centraal examen.
In de syllabus havo en vwo 2027 gaat het om het 'subdomein B2. Medische beeldvorming'.
Genoemd worden:
• specificatie 'De kandidaat kan [...] berekeningen maken met (equivalente) dosis'
• vakbegrip 'effectieve totale lichaamsdosis in relatie tot stralingsbeschermingsnormen'.
In 'BIJLAGE 2' staan:
• de 'equivalente dosis $H$' met de eenheid sievert
• de 'stralingsdosis $D$' met de eenheid gray.
• de 'stralingsweegfactor $w_R$'
In oude centrale examens en Binas zevende editie tabel 4 en tabel 35E3 is soms sprake van de '(geabsorbeerde stralings)dosis' $D=E/m$ en het 'dosisequivalent' $H=w_\text{R}\cdot D$.
Sommige van de genoemde grootheden zijn verouderd.
Het lijkt me wenselijk dat in het natuurkunde-onderwijs bovenbouw havo/vwo grootheden worden gebruikt in overeenstemming met de relevante publicaties van de International Commission on Radiological Protection (ICRP), zoals ICRP Publication 60 (adopted 1990):
• De 'geabsorbeerde dosis' (eventueel kortweg 'dosis') $D=E/m$ met de eenheid gray. In het centraal examen moet de leerling berekeningen met $D$ kunnen uitvoeren.
• Het 'dosisequivalent' $H_\text{T}=w_\text{R}\cdot D$ met de eenheid sievert betreft een orgaan of weefsel. $H_\text{T}$ is gekomen in plaats van het 'dosisequivalent' $H=Q\cdot D$. De stralingsweegfactor $w_\text{R}$ betreft de soort en energie van de geabsorbeerde straling (Binas tabel 27D3 rechts). In het centraal examen moet de leerling berekeningen met $H_\text{T}$ kunnen uitvoeren.
• De 'effectieve dosis' $E=\Sigma (w_\text{T}\cdot H_\text{T})$ met de eenheid sievert betreft per definitie het hele lichaam. $E$ is gekomen in plaats van het 'effective dose equivalent'. De benaming 'effectieve totale lichaamdosis' moet niet worden gebruikt. De weefselweegfactor $w_\text{T}$ betreft de stralingsgevoeligheid van een orgaan of weefsel (Binas tabel 27D3 links). Berekeningen uitvoeren met $E$ behoort niet expliciet tot de leerstof voor het centraal examen. Maar het is niet uitgesloten dat we de effectieve dosis toch tegenkomen, bij voorbeeld in relatie tot drempelwaarden waarboven deterministische effecten optreden en stralingslimieten (Binas tabel 27D1, 27D2).
Vraag: is het bovenstaande correct volgens de Nederlandse regelgeving en de publicaties van de ICRP? Althans, correct genoeg voor het natuurkunde-onderwijs bovenbouw havo/vwo?
Groet, Jaap
Bijlagen:
Reacties
>Het lijkt me wenselijk
Dan is dit forum de verkeerde plek: wensen, klachten e.d. dienen bij de examensamenstellers en syllabusopstellers te worden geplaatst.
Dag Theo,
Boven het Vraagbaakoverzicht staat 'In de vraagbaak kun je een vraag stellen over natuurkunde'. Ik heb een vraag gesteld over natuurkunde die relevant is voor het natuurkunde-onderwijs havo/vwo waar de vraagbaak mede voor bedoeld is.
Aanleiding voor mijn vraag is de gewaardeerde reactie van Leon na een vraag van Manon in de draad 'Halveringstijd en energie'.
Dit forum lijkt me dus een goede plek voor mijn vraag of ik de grootheden goed in beeld heb. Ik hoop op een reactie van een deskundig persoon voordat ik me eventueel met een voorstel of wens wend tot de door jou genoemde personen.
Groet, Jaap
Je mag je wensen uiten - ik gaf alleen maar aan dat op dit forum daar verder weinig aan gedaan kan worden (maar inderdaad kun je allicht van anderen aanvullende informatie krijgen). Succes!
Beste Jaap,
Ik ben het met jou eens dat het aangeboden studiemateriaal up-to-date moet zijn of in elk geval niet al te gedateerd. Dat in het huidige studiemateriaal nog steeds gesproken wordt over het dosisequivalent H is slordig aangezien die grootheid al ruim 25 jaar niet meer in gebruik is als limiterende grootheid in NL wetgeving.
Het dosisequivalent H en het effectieve dosisequivalent HE zijn geïntroduceert in 1977 met ICRP publicatie 23. In 1990 is ICRP 60 gepubliceert en zijn de limiterende grootheden equivalente dosis HT en effectieve dosis E geïntroduceerd als vervanger van respectievelijk het dosisequivalent H en het effectieve dosisequivalent HE*. Vervolgens worden de aanbevelingen uit deze publicatie in Europese wetgeving opgenomen in de zogenaamde Basic Safety Standards (BSS); dit is gebeurd in 1996. Daarna komt het pas in nationale wetgeving terecht; in NL is dat pas in 2001 gebeurd met het Besluit Stralingsbescherming (Bs). Het dosisequivalent H en het effectieve dosisequivalent HE zijn dus tot en met 2001 de limiterende grootheden geweest (i.p.v. tot en met 1994 wat ik in een andere post beweerde), vanaf 2001 zijn dat de equivalente dosis HT en de effectieve dosis E. In 2007 is ICRP 60 vervangen door ICRP 103, waarbij de limiterende grootheden equivalente dosis HT en de effectieve dosis E behouden zijn, maar waarbij een aantal stralingsweegfactoren wR en weefselweegfactoren wT aangepast zijn (deze aangepaste weegfactoren zullen in BINAS waarschijnlijk nog niet aangepast zijn). De aanbevelingen uit ICRP publicatie 103 zijn in 2013 overgenomen in de BSS en pas in februari 2018 overgenomen in de NL wetgeving in het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming (Bbs).
Jouw vraag in de eerste post hierboven "is het bovenstaande correct volgens de Nederlandse regelgeving en de publicaties van de ICRP? Althans, correct genoeg voor het natuurkunde-onderwijs bovenbouw havo/vwo?"
Ja, met de volgende kanttekeningen:
- Het 'dosisequivalent' HT = wR*D moet zijn de equivalente dosis HT;
- De benaming 'effectieve totale lichaamsdosis' is niet fout, maar heeft inderdaad niet de voorkeur aangezien de effectieve dosis per definitie betrekking heeft op het totale lichaam.
Groet, Leon
